Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης: Να καλημερίσουμε την κυρία Άστρω Ταραμπουλούς, η οποία μεγάλωσε στο Διδυμότειχο και θα μας πει σήμερα για την ίδια και τα έθιμα του Διδυμότειχου, πριν και μετά τον πόλεμο. Οπότε Άστρω, εγώ θα ήθελα να σε ρωτήσω το πατρικό σου όνομα και το όνομα μπαμπά και μαμάς.
Άστρω: Είμαι η Άστρω Ταραμπουλούς. Βέβαια, όταν γεννήθηκα ο μπαμπάς μου θέλησε να με βάλει και το εβραϊκό όνομα. Οπότε λέγομαι Άστρω Κοχάβα Ταραμπουλούς. Ο πατέρας μου ήταν ο Νησίμ και μητέρα μου η Ρεντζίνα. Γεννήθηκα στην Αλεξανδρούπολη, αλλά η πατρίδα μου είναι το Διδυμότειχο γιατί εκεί μεγάλωσα.
Μιχάλης: Στο σπίτι η μαμά και ο μπαμπάς μιλούσαν Λαντίνο, Ελληνικά ή Εβραϊκά;
Άστρω: Λαντίνο και Ελληνικά.
Μιχάλης: Από τα ήθη και τα έθιμα, τα Εβραϊκά. Τι θυμάσαι, το Ρος ΑΣανά, το Πέσαχ, το Πουρίμ; Πώς τα κάνατε αυτά;
Άστρω: Φυσικά γνωρίζαμε τις Εβραϊκές γιορτές. Όμως δεν ξέραμε πολλά πράγματα, ως παιδιά. Απλώς για εμάς η θρησκεία ήταν να είσαι καλός άνθρωπος. Αυτό μου έμαθε ο μπαμπάς μου και αυτό ήτανε. Και ξέραμε βέβαια ότι είμαστε Εβραίοι. Αυτό που ξέραμε ήταν οι γιορτές και με λίγα λόγια έτσι, με πολύ όμορφες - λίγες ιστορίες μας μάθαιναν τις γιορτές που έχουμε.
Το Πουρίμ ερχόταν από την Θεσσαλονίκη και από την κοινότητα Θεσσαλονίκης μας έστελναν τις νόβιες. Οπότε τις περιμέναμε με πολύ χαρά.
Το Πέσαχ μαζευόμασταν τα άλλα μέλη της κοινότητας όλοι μαζί σε ένα σπίτι ειδικά του κυρίου Ιζάκη Σκαιναζή ή του Τζίβρε, του Νταβίκου Τζίβρε. Γιατί και ο κύριος Ιζάκη ξέρει να διαβάζει καλά. Οπότε αυτά μαθαίναμε. Δεν ξέραμε πολλά πράγματα.
Το Πουρίμ που οι μαμάδες μας πάλι κάνανε τα γλυκά και τα μοιράζαμε σε φίλους, σε χριστιανικά σπίτια. Όπως και αυτοί μας φέρνανε όταν ήταν η Βαρβάρα που είχαν τη γιορτή της Βαρβάρας. Μας φέρανε αυτοί αντίστοιχα ... αυτά ξέραμε.
Μιχάλης: Εβραϊκό σχολείο δηλαδή δεν υπήρχε.
Άστρω: Δεν υπήρχε. Υπήρχε προπολεμικά. Μετά δεν είχαμε τίποτα. Υπήρχε και η Αλλιάνς. [...].
Μιχάλης: Πολύ παλιά, όταν ήταν.
Άστρω: Παιδιά, αυτό είναι πάρα πολύ παλιά. Ξεκινάει από πρώτα απ' όλα. Πρώτα απ' όλα. Θα ήθελα σαν ένα φόρο τιμής προς τους γονείς μου και στους παππούδες που δεν γνώρισα να μιλήσω με δύο λόγια για το Διδυμότειχο. Πρέπει πρώτα να ξέρετε τι ήταν το Διδυμότειχο. Τώρα μπορεί να είναι... δυστυχώς, έχει μια μεγάλη παρακμή.
Το 1321 σχηματίστηκε η πρώτη εβραϊκή κοινότητα επί βασιλείας του Κατακουζινού. Το 1883 ιδρύθηκε το επιβλητικό σχολείο. Αυτό που σας είπα. Που ήτανε αργότερα, το 1897, τότε λειτούργησε η γαλλική σχολή Αλλιάνς Ισραηλή. Μετά, όταν σταμάτησε, το 1955, είχε γίνει νοσοκομείο για λίγα χρόνια και φυσικά μετά δεν υπήρχε τίποτα.
Μιχάλης: Πριν από τον πόλεμο, πόσοι περίπου Εβραίοι ζούσανε στο Διδυμότειχο;
Άστρω: Πριν τον πόλεμο, ήτανε 1.000 Εβραίοι. Από το 1941, υπήρχε, συγγνώμη, υπήρχε μια πολύ σπουδαία Εβραϊκή κοινότητα. Υπήρχαν πλούσιοι άνθρωποι, πλούσιοι Εβραίοι στο Διδυμότειχο. Ασχολούνταν με το εμπόριο του μεταξιού, των σιτηρών, γενικά με το εμπόριο ήτανε, γενικά. Κάναν και εξαγωγές. Οπότε αμέσως αυξήθηκε και η οικονομία του Διδυμοτείχου, όχι μόνο των ανθρώπων. Και αυτοί βέβαια ήτανε οι άρχοντες, οι Εβραίοι του Διδυμοτείχου. Αποτελούσαν την Μπουρζουαζία, όπως το λέγανε εκείνη την εποχή.
Εγώ είχα ένα θείο, από τον αδερφό της γιαγιάς μου, ο οποίος ήταν πλούσιος και είχε ένα μεγάλο αρχοντικό, στο οποίο φιλοξένησε τον βασιλιά Αλέξανδρο, τον τσάρο της Βουλγαρίας. Κοιμήθηκαν όλοι στο σπίτι του θείου μου και όλοι οι υπουργοί, αυτοί όλοι πήγαιναν εκεί. Αυτό σημαίνει ότι ήτανε πολύ επιφανείς όλοι.
Αυτό αργότερα το πήρε η λέσχη της αεροπορίας, όχι τώρα νομίζω ότι υπάρχει ακόμη και πρέπει να μάθω, δεν ξέρω.
Να σας πω λίγο πώς έφυγαν οι Εβραίοι και πώς μετά δημιουργήθηκε η καινούρια κοινότητα. Το 1941 άρχισαν οι Γερμανοί να έρχονται στην Ελλάδα. Βέβαια άρχισαν να ακούγονται ότι ψάχνουν Εβραίους. Το 1943 μερικοί προσπάθησαν, μάλλον, μερικοί προσπάθησαν να φύγουν.
Μιχάλης: Μέσω Τουρκίας.
Άστρω: Οι Τούρκοι, πολλούς δεν τους άφηναν να συνεχίσουν. Τους έλεγαν πίσω στην Ελλάδα. Άλλοι κατάφεραν, να ξεφύγουν, να πάνε στην Παλαιστίνη. Ο πατέρας μου μαζί με τον θείο μου κατάφεραν να φύγουν.
Όταν το 1943 έρχονταν οι Γερμανοί στο Διδυμότειχο, κάποιος ειδοποίησε τον θείο μου, ο οποίος ήταν τότε και διευθυντής του σχολείου, του εβραϊκού σχολείου. Τον ειδοποίησε ότι έρχονται οι Γερμανοί, (και τον λένε Νησίμ) "φύγε".
Λοιπόν, πήρε τον πατέρα μου, ο οποίος λεγόταν επίσης Νησίμ, και τον λέει φεύγουμε. Φύγανε, κάνανε πλαστές ταυτότητες πολύ γρήγορα και φύγανε μέσω Λαβάρων. Το Λαβάρα είναι ένα χωριό κοντά στο Διδυμότειχο. Είχαν συνεννοηθεί με τους Αντιστασιακούς. Τους βοήθησαν φυσικά οι Έλληνες, οι φίλοι τους. Συνεννοήθηκαν με τους Αντιστασιακούς και τους πέρασαν την επόμενη μέρα στα Τούρκικα παράλια.
Από εκεί, με πολλή ταλαιπωρία φυσικά, φύγανε στην Παλαιστίνη. Πρώτα πήγαν στο Χαλέπι και από εκεί πήγαν στην Παλαιστίνη. Όταν τελείωσε ο πόλεμος, εκεί πήγανε φυσικά για να υπηρετήσουν στον ελληνικό στρατό. Τότε υπήρχε ο ελληνικός στρατός εκεί. Και πήγαν σαν εθελοντές. Ο μπαμπάς μου εθελοντής, (ο δύο μου) ήταν στρατιωτικός.
Όταν γύρισαν, φυσικά, είδαν ένα Διδυμότειχο κατεστραμμένο. Κατεστραμμένο. Βέβαια, καταστράφηκε η εβραϊκή κοινότητα. Δεν υπήρχε κανείς. Γύρισαν μόνο 20 άτομα περίπου. Το 97% δεν γύρισε ποτέ. Όλους τους πήραν το 1943, που μπήκαν οι Γερμανοί. Τους έκλεισαν όλους στη συναγωγή και από την άλλη μέρα τους έβαλαν στα βαγόνια για να φύγουν Μπινγκενάου και Αούσβιτς.
Μιχάλης: Η συναγωγή πώς λειτουργούσε;
Άστρω: Υπήρχε μια μεγάλη συναγωγή. Πάρα πολύ εντυπωσιακή συναγωγή. Σε σεφαρδίτικη μορφή, σε σεφαρδίτικο στυλ. Όλοι οι Εβραίοι προπολεμικά πήγαιναν πάρα πολύ. Δεν άνοιγαν τα μαγαζιά τους οι Εβραίοι στο Διδυμότειχο την Παρασκευή. Αλλά μετά το ελληνικό κράτος το απαγόρεψε αυτό. Και μόνο πολλοί θρήσκοι κατάφεραν να μην ανοίξουν τα μαγαζιά. Αλλά όταν γύρισαν οι Γερμανοί την είχαν καταστρέψει. Την ανακαίνισε βέβαια το ελληνικό κράτος λίγο. Γιατί έγινε κατηχητικό. Και μετά ο Ερυθρός Σταυρός.
Από αυτή τη συναγωγή μόνο υπάρχει τώρα ένα μικρό ψηφιδωτό. Ένα μικρό ψηφιδωτό που εκεί έχει γίνει σε αυτό το... Στο χώρο έχει γίνει και το μνημείο. Στη μνήμη των Εβραίων που έζησαν στο Διδυμότειχο.
Όταν γύρισε λοιπόν ο πατέρας μου δεν βρήκε κανέναν. Τους γονείς του και τη γυναίκα του και την αδερφή του όλους τους είχαν πάρει οι Γερμανοί. Ήταν μόνος. Πολύ γρήγορα παντρεύτηκε. Τον επόμενο χρόνο παντρεύτηκε. Πήρε τη μητέρα μου η οποία η μητέρα μου ήταν από τη Δράμα. Παντρεύτηκε. Και εγώ είμαι το πρώτο παιδί του μεταπολεμικού Διδυμοτείχου.
Μιχάλης: Στο σπίτι σας κρατούσατε το κόσερ, δηλαδή όσο μπορούσατε τους εβραϊκούς κανόνες διατροφής;
Άστρω: Άκουσέ μου. Στο Διδυμότειχο δεν είχαμε, όπως σου είπα, εβραϊκή παιδεία. Δεν γνωρίζαμε πολλά. Εμείς ξέραμε ότι είμαστε Εβραίοι σαν μικρά παιδιά. Τίποτε περισσότερο. Και όταν κάποια στιγμή ρώτησα τον πατέρα μου, όπως σου είπα και πριν, τι είναι θρησκεία. Μου είπε, παιδί μου, να είσαι καλός άνθρωπος. Βοήθα όποιους έχουν ανάγκη. Αυτό είναι η θρησκεία. Και κάνε καλές πράξεις. Πολύ σημαντικό. Και με αυτό πορεύομαι στη ζωή μου, φυσικά.
Λίγα πράγματα τα γνωρίζαμε. Δεν γνωρίζαμε πολλά πράγματα. Και εμείς, βέβαια, αυτό που θυμάμαι πάρα πολύ έντονα, εκτός από τις γιορτές που κάναμε, με το Πουρίμ, το Πέσαχ και το Ρος Ασανά, φυσικά, που γνωρίζαμε τις γιορτές. Αλλά δεν γνώριζα το Σουκώτ τι ήτανε. Αυτή ήταν μια γιορτή που δεν τη γνώριζα καν. Δεν ξέραμε πολλά πράγματα.
Όμως, σημαντικό ήταν και αυτό το ότι πηγαίναμε μια φορά το χρόνο. Πηγαίναμε όλοι μαζί, όλοι τα μέλη της κοινότητας, γιατί ήμασταν μετά πέντε οικογένειες και ήμασταν εννιά παιδιά. Πηγαίναμε στην Καβάλα για τη μνήμη των Εβραίων που χάθηκαν. Να καταλάβουμε κι εμείς τι είμαστε. Έπρεπε κι εμείς τα παιδιά να δούμε. Ήταν η πρώτη φορά που έμπαινα σε συναγωγή. Δεν ήξερα τίποτα πριν. Δεν είχα δει ποτέ κάτι... που να είμαι στην Καβάλα. Δεν είχα δει πριν τίποτα. Δεν ήξερα ούτε καν πώς είναι η συναγωγή. Την πρώτη φορά ήταν στην Καβάλα.
Και άρχισε από μέσα. Από μέσα μου να νιώθω περισσότερο Εβραία. Και να θέλω να μείνω. Γιατί μεγάλωνα. Φυσικά το περιβάλλον μου ήταν μέσα στους Χριστιανούς. Και έλεγα, όχι, εγώ είμαι Εβραία. Δεν πρέπει. Είμαι Εβραία. Ναι, όλοι οι φίλοι μου είναι καλοί, τους αγαπάω. Αλλά είμαι Εβραία. Αυτό το ένιωσα, (το) μπήκε πολύ μέσα στην καρδιά μου.
Μιχάλης: Οι γονείς μιλούσαν για το τραύμα;
Άστρω: Οι γονείς μου, όχι. Όχι. Πολύ λίγα πράγματα. Οι γονείς μου, η μητέρα μου, ταλαιπωρήθηκε στα βουνά όπως όλοι οι άλλοι. Ο πατέρας μου έφυγε στη Μέση Ανατολή. Και νομίζω ότι πέρασε και πολύ καλά εκεί πέρα. Πάρα πολύ καλά πέρασε στη Μέση Ανατολή. Όλοι. Είχε την ευχέρεια χρημάτων που είχε μαζί του. Βοηθούσε και τους ανωτέρους στρατιωτικούς. Οπότε πέρασε καλά.
Μιχάλης: Με τι ασχολία ήταν ο μπαμπάς πριν τον πόλεμο;
Άστρω: Αποικιακά. Είχε εμπόριο το οποίο και μετά ακολούθησε. Είχαμε κατάστημα γυαλικών. Το μισό γυαλικών, το μισό αποικιακά. Και δύο φορές το χρόνο έκανε εισαγωγή από την Τουρκία, από ψάρια, τουρίκια και παλαμίδες. Και ερχόταν ως και από την Καβάλα να αγοράσουν από εμάς για να γίνει η Λακέρδα Κωνσταντινούπολης, η οποία ήταν η κατασκευή του μπαμπά μου. Και ασχολήθηκε και με άλλες... και άλλα είδη. Το εμπόριο, φυσικά, εκτός από το μαγαζί που είχαμε.
Μιχάλης: Ήθελα να ρωτήσω, ό,τι άφησε από περιουσία πίσω του, την ξαναβρήκε;
Άστρω: Άφησε το σπίτι του. Το οποίο το βρήκε. βέβαια, άδειο. Αυτό το σπίτι μετά όταν ασχολήθηκε με το εμπόριο, ξέρετε το εμπόριο πολλές φορές σου δίνει ορισμένα χαστούκια όπως το έλεγε. Και σε μια ώρα δύσκολη αναγκάστηκε να το πουλήσει.
Όμως είχα τη μεγάλη τύχη να το αγοράσει ένα ζευγάρι εικαστικών πριν από 14 χρόνια περίπου, νομίζω 10 χρόνια και από εκεί. Οι οποίοι θέλησαν να μάθουν την ιστορία του σπιτιού και να έρθουν να με γνωρίσουν γιατί έμαθαν ποιος είναι ο απόγονος. Αυτοί το έχουν φέρει, το έχουν επαναφέρει στην παλιά του μορφή. Δηλαδή κάθισαν οι άνθρωποι να σκαλίσουν μόνοι τους στους τοίχους για να βγουν τα αυθεντικά τα χρώματα του σπιτιού.
Ήταν ένα παλιό αρχοντικό που επίσης φιλοξενούσε πολλούς επιφανείς ανθρώπους. Και τώρα το Διδυμότειχο έτσι άρχισε να γίνεται ξανά πατρίδα μου. Παρόλο ότι έφυγα, το αισθάνομαι τόσο πολύ αγαπημένο δικό μου. Γιατί είναι το σπίτι, το σπίτι του μπαμπά μου. Και τώρα που πηγαίνω, όταν πηγαίνω φυσικά, νιώθω σαν να πηγαίνω...
Μιχάλης: Εσείς από όλα αυτά που μάθατε, αυτά τις γιορτές όπως τις κάνετε στο Διδυμότειχο, το περάσατε στην δική σας οικογένεια. Κρατάτε τα ήθη και τα έθιμα;
Άστρω: Όπως σου είπα, η παρέα μας στο Διδυμότειχο φυσικά ήτανε... Γιατί όλοι τα παιδιά ήταν μικρότερα, εγώ ήμουν η μεγαλύτερη. Είχαμε παρέες πολλές και με φίλους. Και σαν κορίτσι, έτσι ξέρεις τώρα και με τα φλερτάκια και όλα αυτά. Όμως πάντα, κατά νου, είχα ότι εγώ έπρεπε να παντρευτώ Εβραίο.
Και είχα τη μεγάλη τύχη να παντρευτώ Εβραίο στη Λάρισα. Μπήκα σε μια καταπληκτική οικογένεια και ό,τι έμαθα για τη θρησκεία και γενικά για τον Εβραϊσμό, τον έμαθα από την οικογένεια του άνδρα μου. Ήταν εξαιρετικοί. Κρατούσαν τις γιορτές. Είδα επιτέλους πώς είναι το Καλ, μπήκα μέσα και... Α, μπήκα στο Καλ, μπήκα να δω. Ήταν κάτι που το είχα μέσα μου.
Εγώ και στο σχολείο που ήμουν, στις εκθέσεις που έγραφα μικρή, πάντα έγραφα ότι εγώ θέλω να μπω στη συναγωγή, θέλω να δω τον Μακέν Νταβί και με ρωτούσαν οι δάσκαλοι, τι είναι αυτό που λες. Είχα τέτοια επιθυμία. Οπότε προσπάθησα κι εγώ.
Μετά ήρθαμε στη Θεσσαλονίκη. Βέβαια, πήρα τις βάσεις από τη Λάρισα. Αλλά όταν ήρθα στη Θεσσαλονίκη, τα παιδιά μου άρχισαν να πηγαίνουν στο σχολείο, στο νηπιαγωγείο, να αρχίσω και να μαθαίνω μαζί με τα παιδιά, να μαθαίνω κάτι περισσότερο. Οπότε προσπαθώ στο σπίτι μου, όσο μπορώ, να κρατήσω τα ήθη και το έθιμα της θρησκείας μας. Είμαι πολύ περήφανη γι' αυτό. Γιατί και τα παιδιά μου πραγματικά ακολουθούν.
Η Άστρω Ταραμπουλούς αφηγείται την προσωπική και οικογενειακή της ιστορία, μιλώντας για τα παιδικά της χρόνια στο Διδυμότειχο και τα εβραϊκά έθιμα που βίωνε εκεί. Αναφέρεται στην ακμάζουσα προπολεμική κοινότητα με το σχολείο της Αλλιάνς και τη μεγάλη συναγωγή, καθώς και στη δραματική της καταστροφή το 1943, όταν σχεδόν όλοι οι Εβραίοι οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Μέσα από την αφήγησή της αναδεικνύει τη διάσωση του πατέρα της που κατάφερε να διαφύγει με τη βοήθεια αντιστασιακών και την επιστροφή του μετά τον πόλεμο. Περιγράφει τις αναμνήσεις της από τις γιορτές, τη σημασία της συναγωγής, την απουσία εβραϊκής εκπαίδευσης, αλλά και το βαθύ συναίσθημα ταυτότητας που καλλιέργησε μεγαλώνοντας. Τέλος, μιλά για την οικογενειακή της ζωή μετά τον γάμο, τη συνέχιση των εθίμων στη Λάρισα και στη Θεσσαλονίκη, και την περηφάνια της που κατάφερε να μεταδώσει στα παιδιά της την εβραϊκή παράδοση.
Άστρω Κοχάβα Ταραμπουλούς
Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης: Να καλημερίσουμε την κυρία Άστρω Ταραμπουλούς, η οποία μεγάλωσε στο Διδυμότειχο και θα μας πει σήμερα για την ίδια και τα έθιμα του Διδυμότειχου, πριν και μετά τον πόλεμο. Οπότε Άστρω, εγώ θα ήθελα να σε ρωτήσω το πατρικό σου όνομα και το όνομα μπαμπά και μαμάς.
Άστρω: Είμαι η Άστρω Ταραμπουλούς. Βέβαια, όταν γεννήθηκα ο μπαμπάς μου θέλησε να με βάλει και το εβραϊκό όνομα. Οπότε λέγομαι Άστρω Κοχάβα Ταραμπουλούς. Ο πατέρας μου ήταν ο Νησίμ και μητέρα μου η Ρεντζίνα. Γεννήθηκα στην Αλεξανδρούπολη, αλλά η πατρίδα μου είναι το Διδυμότειχο γιατί εκεί μεγάλωσα.
Μιχάλης: Στο σπίτι η μαμά και ο μπαμπάς μιλούσαν Λαντίνο, Ελληνικά ή Εβραϊκά;
Άστρω: Λαντίνο και Ελληνικά.
Μιχάλης: Από τα ήθη και τα έθιμα, τα Εβραϊκά. Τι θυμάσαι, το Ρος ΑΣανά, το Πέσαχ, το Πουρίμ; Πώς τα κάνατε αυτά;
Άστρω: Φυσικά γνωρίζαμε τις Εβραϊκές γιορτές. Όμως δεν ξέραμε πολλά πράγματα, ως παιδιά. Απλώς για εμάς η θρησκεία ήταν να είσαι καλός άνθρωπος. Αυτό μου έμαθε ο μπαμπάς μου και αυτό ήτανε. Και ξέραμε βέβαια ότι είμαστε Εβραίοι. Αυτό που ξέραμε ήταν οι γιορτές και με λίγα λόγια έτσι, με πολύ όμορφες - λίγες ιστορίες μας μάθαιναν τις γιορτές που έχουμε.
Το Πουρίμ ερχόταν από την Θεσσαλονίκη και από την κοινότητα Θεσσαλονίκης μας έστελναν τις νόβιες. Οπότε τις περιμέναμε με πολύ χαρά.
Το Πέσαχ μαζευόμασταν τα άλλα μέλη της κοινότητας όλοι μαζί σε ένα σπίτι ειδικά του κυρίου Ιζάκη Σκαιναζή ή του Τζίβρε, του Νταβίκου Τζίβρε. Γιατί και ο κύριος Ιζάκη ξέρει να διαβάζει καλά. Οπότε αυτά μαθαίναμε. Δεν ξέραμε πολλά πράγματα.
Το Πουρίμ που οι μαμάδες μας πάλι κάνανε τα γλυκά και τα μοιράζαμε σε φίλους, σε χριστιανικά σπίτια. Όπως και αυτοί μας φέρνανε όταν ήταν η Βαρβάρα που είχαν τη γιορτή της Βαρβάρας. Μας φέρανε αυτοί αντίστοιχα ... αυτά ξέραμε.
Μιχάλης: Εβραϊκό σχολείο δηλαδή δεν υπήρχε.
Άστρω: Δεν υπήρχε. Υπήρχε προπολεμικά. Μετά δεν είχαμε τίποτα. Υπήρχε και η Αλλιάνς. [...].
Μιχάλης: Πολύ παλιά, όταν ήταν.
Άστρω: Παιδιά, αυτό είναι πάρα πολύ παλιά. Ξεκινάει από πρώτα απ' όλα. Πρώτα απ' όλα. Θα ήθελα σαν ένα φόρο τιμής προς τους γονείς μου και στους παππούδες που δεν γνώρισα να μιλήσω με δύο λόγια για το Διδυμότειχο. Πρέπει πρώτα να ξέρετε τι ήταν το Διδυμότειχο. Τώρα μπορεί να είναι... δυστυχώς, έχει μια μεγάλη παρακμή.
Το 1321 σχηματίστηκε η πρώτη εβραϊκή κοινότητα επί βασιλείας του Κατακουζινού. Το 1883 ιδρύθηκε το επιβλητικό σχολείο. Αυτό που σας είπα. Που ήτανε αργότερα, το 1897, τότε λειτούργησε η γαλλική σχολή Αλλιάνς Ισραηλή. Μετά, όταν σταμάτησε, το 1955, είχε γίνει νοσοκομείο για λίγα χρόνια και φυσικά μετά δεν υπήρχε τίποτα.
Μιχάλης: Πριν από τον πόλεμο, πόσοι περίπου Εβραίοι ζούσανε στο Διδυμότειχο;
Άστρω: Πριν τον πόλεμο, ήτανε 1.000 Εβραίοι. Από το 1941, υπήρχε, συγγνώμη, υπήρχε μια πολύ σπουδαία Εβραϊκή κοινότητα. Υπήρχαν πλούσιοι άνθρωποι, πλούσιοι Εβραίοι στο Διδυμότειχο. Ασχολούνταν με το εμπόριο του μεταξιού, των σιτηρών, γενικά με το εμπόριο ήτανε, γενικά. Κάναν και εξαγωγές. Οπότε αμέσως αυξήθηκε και η οικονομία του Διδυμοτείχου, όχι μόνο των ανθρώπων. Και αυτοί βέβαια ήτανε οι άρχοντες, οι Εβραίοι του Διδυμοτείχου. Αποτελούσαν την Μπουρζουαζία, όπως το λέγανε εκείνη την εποχή.
Εγώ είχα ένα θείο, από τον αδερφό της γιαγιάς μου, ο οποίος ήταν πλούσιος και είχε ένα μεγάλο αρχοντικό, στο οποίο φιλοξένησε τον βασιλιά Αλέξανδρο, τον τσάρο της Βουλγαρίας. Κοιμήθηκαν όλοι στο σπίτι του θείου μου και όλοι οι υπουργοί, αυτοί όλοι πήγαιναν εκεί. Αυτό σημαίνει ότι ήτανε πολύ επιφανείς όλοι.
Αυτό αργότερα το πήρε η λέσχη της αεροπορίας, όχι τώρα νομίζω ότι υπάρχει ακόμη και πρέπει να μάθω, δεν ξέρω.
Να σας πω λίγο πώς έφυγαν οι Εβραίοι και πώς μετά δημιουργήθηκε η καινούρια κοινότητα. Το 1941 άρχισαν οι Γερμανοί να έρχονται στην Ελλάδα. Βέβαια άρχισαν να ακούγονται ότι ψάχνουν Εβραίους. Το 1943 μερικοί προσπάθησαν, μάλλον, μερικοί προσπάθησαν να φύγουν.
Μιχάλης: Μέσω Τουρκίας.
Άστρω: Οι Τούρκοι, πολλούς δεν τους άφηναν να συνεχίσουν. Τους έλεγαν πίσω στην Ελλάδα. Άλλοι κατάφεραν, να ξεφύγουν, να πάνε στην Παλαιστίνη. Ο πατέρας μου μαζί με τον θείο μου κατάφεραν να φύγουν.
Όταν το 1943 έρχονταν οι Γερμανοί στο Διδυμότειχο, κάποιος ειδοποίησε τον θείο μου, ο οποίος ήταν τότε και διευθυντής του σχολείου, του εβραϊκού σχολείου. Τον ειδοποίησε ότι έρχονται οι Γερμανοί, (και τον λένε Νησίμ) "φύγε".
Λοιπόν, πήρε τον πατέρα μου, ο οποίος λεγόταν επίσης Νησίμ, και τον λέει φεύγουμε. Φύγανε, κάνανε πλαστές ταυτότητες πολύ γρήγορα και φύγανε μέσω Λαβάρων. Το Λαβάρα είναι ένα χωριό κοντά στο Διδυμότειχο. Είχαν συνεννοηθεί με τους Αντιστασιακούς. Τους βοήθησαν φυσικά οι Έλληνες, οι φίλοι τους. Συνεννοήθηκαν με τους Αντιστασιακούς και τους πέρασαν την επόμενη μέρα στα Τούρκικα παράλια.
Από εκεί, με πολλή ταλαιπωρία φυσικά, φύγανε στην Παλαιστίνη. Πρώτα πήγαν στο Χαλέπι και από εκεί πήγαν στην Παλαιστίνη. Όταν τελείωσε ο πόλεμος, εκεί πήγανε φυσικά για να υπηρετήσουν στον ελληνικό στρατό. Τότε υπήρχε ο ελληνικός στρατός εκεί. Και πήγαν σαν εθελοντές. Ο μπαμπάς μου εθελοντής, (ο δύο μου) ήταν στρατιωτικός.
Όταν γύρισαν, φυσικά, είδαν ένα Διδυμότειχο κατεστραμμένο. Κατεστραμμένο. Βέβαια, καταστράφηκε η εβραϊκή κοινότητα. Δεν υπήρχε κανείς. Γύρισαν μόνο 20 άτομα περίπου. Το 97% δεν γύρισε ποτέ. Όλους τους πήραν το 1943, που μπήκαν οι Γερμανοί. Τους έκλεισαν όλους στη συναγωγή και από την άλλη μέρα τους έβαλαν στα βαγόνια για να φύγουν Μπινγκενάου και Αούσβιτς.
Μιχάλης: Η συναγωγή πώς λειτουργούσε;
Άστρω: Υπήρχε μια μεγάλη συναγωγή. Πάρα πολύ εντυπωσιακή συναγωγή. Σε σεφαρδίτικη μορφή, σε σεφαρδίτικο στυλ. Όλοι οι Εβραίοι προπολεμικά πήγαιναν πάρα πολύ. Δεν άνοιγαν τα μαγαζιά τους οι Εβραίοι στο Διδυμότειχο την Παρασκευή. Αλλά μετά το ελληνικό κράτος το απαγόρεψε αυτό. Και μόνο πολλοί θρήσκοι κατάφεραν να μην ανοίξουν τα μαγαζιά. Αλλά όταν γύρισαν οι Γερμανοί την είχαν καταστρέψει. Την ανακαίνισε βέβαια το ελληνικό κράτος λίγο. Γιατί έγινε κατηχητικό. Και μετά ο Ερυθρός Σταυρός.
Από αυτή τη συναγωγή μόνο υπάρχει τώρα ένα μικρό ψηφιδωτό. Ένα μικρό ψηφιδωτό που εκεί έχει γίνει σε αυτό το... Στο χώρο έχει γίνει και το μνημείο. Στη μνήμη των Εβραίων που έζησαν στο Διδυμότειχο.
Όταν γύρισε λοιπόν ο πατέρας μου δεν βρήκε κανέναν. Τους γονείς του και τη γυναίκα του και την αδερφή του όλους τους είχαν πάρει οι Γερμανοί. Ήταν μόνος. Πολύ γρήγορα παντρεύτηκε. Τον επόμενο χρόνο παντρεύτηκε. Πήρε τη μητέρα μου η οποία η μητέρα μου ήταν από τη Δράμα. Παντρεύτηκε. Και εγώ είμαι το πρώτο παιδί του μεταπολεμικού Διδυμοτείχου.
Μιχάλης: Στο σπίτι σας κρατούσατε το κόσερ, δηλαδή όσο μπορούσατε τους εβραϊκούς κανόνες διατροφής;
Άστρω: Άκουσέ μου. Στο Διδυμότειχο δεν είχαμε, όπως σου είπα, εβραϊκή παιδεία. Δεν γνωρίζαμε πολλά. Εμείς ξέραμε ότι είμαστε Εβραίοι σαν μικρά παιδιά. Τίποτε περισσότερο. Και όταν κάποια στιγμή ρώτησα τον πατέρα μου, όπως σου είπα και πριν, τι είναι θρησκεία. Μου είπε, παιδί μου, να είσαι καλός άνθρωπος. Βοήθα όποιους έχουν ανάγκη. Αυτό είναι η θρησκεία. Και κάνε καλές πράξεις. Πολύ σημαντικό. Και με αυτό πορεύομαι στη ζωή μου, φυσικά.
Λίγα πράγματα τα γνωρίζαμε. Δεν γνωρίζαμε πολλά πράγματα. Και εμείς, βέβαια, αυτό που θυμάμαι πάρα πολύ έντονα, εκτός από τις γιορτές που κάναμε, με το Πουρίμ, το Πέσαχ και το Ρος Ασανά, φυσικά, που γνωρίζαμε τις γιορτές. Αλλά δεν γνώριζα το Σουκώτ τι ήτανε. Αυτή ήταν μια γιορτή που δεν τη γνώριζα καν. Δεν ξέραμε πολλά πράγματα.
Όμως, σημαντικό ήταν και αυτό το ότι πηγαίναμε μια φορά το χρόνο. Πηγαίναμε όλοι μαζί, όλοι τα μέλη της κοινότητας, γιατί ήμασταν μετά πέντε οικογένειες και ήμασταν εννιά παιδιά. Πηγαίναμε στην Καβάλα για τη μνήμη των Εβραίων που χάθηκαν. Να καταλάβουμε κι εμείς τι είμαστε. Έπρεπε κι εμείς τα παιδιά να δούμε. Ήταν η πρώτη φορά που έμπαινα σε συναγωγή. Δεν ήξερα τίποτα πριν. Δεν είχα δει ποτέ κάτι... που να είμαι στην Καβάλα. Δεν είχα δει πριν τίποτα. Δεν ήξερα ούτε καν πώς είναι η συναγωγή. Την πρώτη φορά ήταν στην Καβάλα.
Και άρχισε από μέσα. Από μέσα μου να νιώθω περισσότερο Εβραία. Και να θέλω να μείνω. Γιατί μεγάλωνα. Φυσικά το περιβάλλον μου ήταν μέσα στους Χριστιανούς. Και έλεγα, όχι, εγώ είμαι Εβραία. Δεν πρέπει. Είμαι Εβραία. Ναι, όλοι οι φίλοι μου είναι καλοί, τους αγαπάω. Αλλά είμαι Εβραία. Αυτό το ένιωσα, (το) μπήκε πολύ μέσα στην καρδιά μου.
Μιχάλης: Οι γονείς μιλούσαν για το τραύμα;
Άστρω: Οι γονείς μου, όχι. Όχι. Πολύ λίγα πράγματα. Οι γονείς μου, η μητέρα μου, ταλαιπωρήθηκε στα βουνά όπως όλοι οι άλλοι. Ο πατέρας μου έφυγε στη Μέση Ανατολή. Και νομίζω ότι πέρασε και πολύ καλά εκεί πέρα. Πάρα πολύ καλά πέρασε στη Μέση Ανατολή. Όλοι. Είχε την ευχέρεια χρημάτων που είχε μαζί του. Βοηθούσε και τους ανωτέρους στρατιωτικούς. Οπότε πέρασε καλά.
Μιχάλης: Με τι ασχολία ήταν ο μπαμπάς πριν τον πόλεμο;
Άστρω: Αποικιακά. Είχε εμπόριο το οποίο και μετά ακολούθησε. Είχαμε κατάστημα γυαλικών. Το μισό γυαλικών, το μισό αποικιακά. Και δύο φορές το χρόνο έκανε εισαγωγή από την Τουρκία, από ψάρια, τουρίκια και παλαμίδες. Και ερχόταν ως και από την Καβάλα να αγοράσουν από εμάς για να γίνει η Λακέρδα Κωνσταντινούπολης, η οποία ήταν η κατασκευή του μπαμπά μου. Και ασχολήθηκε και με άλλες... και άλλα είδη. Το εμπόριο, φυσικά, εκτός από το μαγαζί που είχαμε.
Μιχάλης: Ήθελα να ρωτήσω, ό,τι άφησε από περιουσία πίσω του, την ξαναβρήκε;
Άστρω: Άφησε το σπίτι του. Το οποίο το βρήκε. βέβαια, άδειο. Αυτό το σπίτι μετά όταν ασχολήθηκε με το εμπόριο, ξέρετε το εμπόριο πολλές φορές σου δίνει ορισμένα χαστούκια όπως το έλεγε. Και σε μια ώρα δύσκολη αναγκάστηκε να το πουλήσει.
Όμως είχα τη μεγάλη τύχη να το αγοράσει ένα ζευγάρι εικαστικών πριν από 14 χρόνια περίπου, νομίζω 10 χρόνια και από εκεί. Οι οποίοι θέλησαν να μάθουν την ιστορία του σπιτιού και να έρθουν να με γνωρίσουν γιατί έμαθαν ποιος είναι ο απόγονος. Αυτοί το έχουν φέρει, το έχουν επαναφέρει στην παλιά του μορφή. Δηλαδή κάθισαν οι άνθρωποι να σκαλίσουν μόνοι τους στους τοίχους για να βγουν τα αυθεντικά τα χρώματα του σπιτιού.
Ήταν ένα παλιό αρχοντικό που επίσης φιλοξενούσε πολλούς επιφανείς ανθρώπους. Και τώρα το Διδυμότειχο έτσι άρχισε να γίνεται ξανά πατρίδα μου. Παρόλο ότι έφυγα, το αισθάνομαι τόσο πολύ αγαπημένο δικό μου. Γιατί είναι το σπίτι, το σπίτι του μπαμπά μου. Και τώρα που πηγαίνω, όταν πηγαίνω φυσικά, νιώθω σαν να πηγαίνω...
Μιχάλης: Εσείς από όλα αυτά που μάθατε, αυτά τις γιορτές όπως τις κάνετε στο Διδυμότειχο, το περάσατε στην δική σας οικογένεια. Κρατάτε τα ήθη και τα έθιμα;
Άστρω: Όπως σου είπα, η παρέα μας στο Διδυμότειχο φυσικά ήτανε... Γιατί όλοι τα παιδιά ήταν μικρότερα, εγώ ήμουν η μεγαλύτερη. Είχαμε παρέες πολλές και με φίλους. Και σαν κορίτσι, έτσι ξέρεις τώρα και με τα φλερτάκια και όλα αυτά. Όμως πάντα, κατά νου, είχα ότι εγώ έπρεπε να παντρευτώ Εβραίο.
Και είχα τη μεγάλη τύχη να παντρευτώ Εβραίο στη Λάρισα. Μπήκα σε μια καταπληκτική οικογένεια και ό,τι έμαθα για τη θρησκεία και γενικά για τον Εβραϊσμό, τον έμαθα από την οικογένεια του άνδρα μου. Ήταν εξαιρετικοί. Κρατούσαν τις γιορτές. Είδα επιτέλους πώς είναι το Καλ, μπήκα μέσα και... Α, μπήκα στο Καλ, μπήκα να δω. Ήταν κάτι που το είχα μέσα μου.
Εγώ και στο σχολείο που ήμουν, στις εκθέσεις που έγραφα μικρή, πάντα έγραφα ότι εγώ θέλω να μπω στη συναγωγή, θέλω να δω τον Μακέν Νταβί και με ρωτούσαν οι δάσκαλοι, τι είναι αυτό που λες. Είχα τέτοια επιθυμία. Οπότε προσπάθησα κι εγώ.
Μετά ήρθαμε στη Θεσσαλονίκη. Βέβαια, πήρα τις βάσεις από τη Λάρισα. Αλλά όταν ήρθα στη Θεσσαλονίκη, τα παιδιά μου άρχισαν να πηγαίνουν στο σχολείο, στο νηπιαγωγείο, να αρχίσω και να μαθαίνω μαζί με τα παιδιά, να μαθαίνω κάτι περισσότερο. Οπότε προσπαθώ στο σπίτι μου, όσο μπορώ, να κρατήσω τα ήθη και το έθιμα της θρησκείας μας. Είμαι πολύ περήφανη γι' αυτό. Γιατί και τα παιδιά μου πραγματικά ακολουθούν.